مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران 4 پیاپی 17 1404 10 01 The Emergence and Expansion of the Kharijites in Sistan and Kerman Based on the Center–Periphery Theory: A Historical–Sociological Analysis with Emphasis on Ethnic and Geographical Characteristics ظهور و گسترش خوارج در سیستان و کرمان بر پایه نظریه تمرکز و پیرامون: تحلیلی تاریخی-اجتماعی با تأکید بر ویژگی‌های قومی و جغرافیایی 1 18 10.61838/kman.jspsich.481 FA محمدحسین نورمندی پور دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی ، شاهرود، ایران محبوبه اسماعیلی استادیار گروه تاریخ، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی ، شاهرود، ایران Journal Article 1404/01/15 <p>This study, drawing on the center–periphery theory, investigates the role of geographical, ethnic, and structural factors in the emergence and consolidation of the Kharijites in the regions of Sistan and Kerman. According to this theory, in centralized political systems, peripheral regions often experience administrative instability, weak central control, ethnic divisions, and chronic marginalization, thereby creating a conducive environment for the growth of opposition movements and local resistance. The primary research question posed by this study is: Why were the Kharijites able to establish a stable presence in Sistan and Kerman, while such a presence was not feasible in the central territories of the caliphate? The methodology is historical–analytical, relying on classical sources and contemporary research to examine the interactions between the structure of the caliphate and the peripheral regions of Iran. The findings reveal that the diverse tribal structure, distance from the center, administrative weakness, intra-ethnic conflicts, and fiscal pressures in these two regions enabled the Kharijites to establish an “alternative authority” within the framework of the caliphate. Consequently, the presence of the Kharijites in Sistan and Kerman should be interpreted as an instance of peripheral action against the center—an action rooted both in geographical marginalization and the desire to reclaim local identity and resist domination.</p> <p>پژوهش حاضر با بهره‌گیری از نظریه تمرکز و پیرامون، به بررسی نقش عوامل جغرافیایی، قومی و ساختاری در ظهور و تثبیت خوارج در مناطق سیستان و کرمان می‌پردازد. بر اساس این نظریه، در نظام‌های متمرکز سیاسی، نواحی پیرامونی معمولاً دچار بی‌ثباتی اداری، ضعف کنترل مرکزی، شکاف‌های قومی، و محرومیت مزمن‌اند و به‌همین دلیل، بستر مناسبی برای رشد جنبش‌های معارض و مقاومت‌های محلی فراهم می‌شود. پرسش اصلی این تحقیق آن است که چرا خوارج توانستند در سیستان و کرمان به شکلی پایدار مستقر شوند، در حالی‌که در مناطق مرکزی خلافت امکان چنین حضوری نداشتند؟ روش پژوهش، تاریخی–تحلیلی است و با مطالعه منابع کهن و تحقیقات معاصر، به بررسی تعامل میان ساختار خلافت و مناطق حاشیه‌ای ایران پرداخته می‌شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ساختار قبیله‌ای متنوع، دوری از مرکز، ضعف کنترل اداری، تضادهای درون‌قومی و فشارهای مالیاتی در این دو منطقه، به خوارج اجازه داد تا نوعی «اقتدار بدیل» در دل ساختار خلافت ایجاد کنند. در نتیجه، حضور خوارج در سیستان و کرمان را باید مصداقی از کنش پیرامون علیه مرکز دانست؛ کنشی که هم ریشه در محرومیت جغرافیایی دارد و هم در میل به بازیابی هویت بومی و مقاومت در برابر سلطه.</p> https://journalspsich.com/index.php/journalspsich/article/download/481/527