مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران 4 پیاپی 15 1404 06 30 An Examination of the Concept of Justice in Political Advice Literature of the Qajar Era بررسی مفهوم عدالت در اندرزنامه‌های سیاسی عصر قاجار 1 16 10.61838/kman.jspsich.556 FA زهرا قلاوند استادیار، گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. Journal Article 1404 01 17 <p>Justice is one of the central concepts in the Iranian tradition of political thought and has historically been associated with governmental legitimacy, the ethics of rulership, protection of the population, public security, and the prosperity of the realm. This study examines the concept of justice in Qajar-era political advice literature and explains its transformation from a sovereign-centered model into a legal and institutional conception. The study employs a descriptive-analytical method based on library research and the conceptual analysis of political advice texts, reformist treatises, critical writings, and historical accounts associated with the Qajar period. The findings demonstrate that traditional political advice literature primarily connected justice with the personal virtues of the monarch, including wisdom, moderation, protection of the subjects, responsiveness to grievances, avoidance of oppression, and supervision of governmental officials. Within this model, the just shah was regarded as the principal source of political order, while the realization of justice depended more on the ruler’s moral character and personal will than on stable institutions. This understanding gradually changed as administrative, fiscal, judicial, and social crises intensified and Iranian intellectuals became increasingly familiar with modern political ideas. In later reformist writings, justice became associated with the rule of law, merit-based administration, fiscal reform, opposition to corruption, relative judicial autonomy, governmental accountability, political consultation, and public rights. At the same time, the political status of the population evolved from subjects dependent on royal protection to members of a nation possessing recognizable rights. The study concludes that Qajar political advice literature constituted an intellectual bridge between the Iranian-Islamic tradition of the just ruler and the modern conception of lawful government. Although justice retained its ethical and religious foundations, it gradually developed from a personal virtue into a political, legal, and institutional principle, thereby contributing to the conceptual emergence of constitutionalism, limitations on political authority, and demands for accountable government in Iran.</p> <p>عدالت یکی از مفاهیم محوری در سنت اندیشه سیاسی ایران است که همواره با مشروعیت حکومت، اخلاق زمامداری، حمایت از مردم، امنیت عمومی و آبادانی کشور پیوند داشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مفهوم عدالت در اندرزنامه‌های سیاسی عصر قاجار و تبیین تحول آن از الگوی عدالت سلطانی به برداشت قانونی و نهادی انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل مفهومی اندرزنامه‌ها، رسائل اصلاحی، آثار انتقادی و گزارش‌های تاریخی این دوره گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که در اندرزنامه‌های سنتی، عدالت عمدتاً به فضایل فردی پادشاه، از جمله خردمندی، اعتدال، رعیت‌پروری، دادخواهی، پرهیز از ظلم و نظارت بر کارگزاران وابسته بود. در این الگو، شاه عادل سرچشمه نظم سیاسی تلقی می‌شد و تحقق عدالت بیش از آنکه به نهادهای پایدار وابسته باشد، به اراده و منش اخلاقی فرمانروا بستگی داشت. با تشدید بحران‌های اداری، مالی، قضایی و اجتماعی و افزایش آشنایی نخبگان ایرانی با اندیشه‌های جدید، این برداشت به‌تدریج دگرگون شد. در آثار اصلاح‌طلبان متأخر، عدالت با قانون‌گرایی، شایسته‌سالاری، اصلاح نظام مالیاتی، مبارزه با فساد، استقلال نسبی دستگاه قضایی، پاسخ‌گویی حکومت، مشورت سیاسی و حقوق عمومی پیوند یافت. همچنین، جایگاه مردم از رعیتِ نیازمند حمایت به ملتِ برخوردار از حق تغییر کرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اندرزنامه‌های سیاسی عصر قاجار حلقه واسط میان سنت ایرانشهری ـ اسلامیِ پادشاه عادل و اندیشه جدید حکومت قانونمند بودند. عدالت در این متون، ضمن حفظ بنیان‌های اخلاقی و دینی خود، از فضیلتی شخصی به اصلی سیاسی، حقوقی و نهادی تحول یافت و زمینه مفهومی پیدایش مشروطه‌خواهی، تحدید قدرت و مطالبه حکومت پاسخ‌گو را فراهم ساخت.</p> https://journalspsich.com/index.php/journalspsich/article/download/556/615