مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران در دست انتشار 1405 10 01 The Gender Order in Post-Revolutionary Iran: The Religion–State Nexus, Institutional Transformations, and Women’s Agency (1979–2023) نظم جنسیتی در ایران پس از انقلاب: پیوند دین-دولت، تحولات نهادی و عاملیت زنان  (۱402–1357) 1 20 FA الهام افشار کهن دانشجوی دکتری ، گروه جامعه‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران ابوالفضل ذوالفقاری دانشیار، گروه جامعه‌شناسی سیاسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران عباس کشاورز شکری استاد، گروه علوم سیاسی، دانشگاه شاهد، تهران، ایران. Journal Article 1405 02 13 <p>Using a qualitative sociological approach that combines thematic analysis with historical-institutional analysis, this article examines the transformation of the gender order in Iran following the Islamic Revolution (1979–2023) and its social consequences for women. The central research question concerns the interactive role of religious and political institutions in shaping women’s legal and social status. Data were collected from two sources: (a) semi-structured interviews with 22 women occupying different subject positions, including nine institutional administrators and 13 civil society and independent activists, selected through purposive sampling using a limited-variation approach among urban, educated women; and (b) a review and analysis of 45 high-level policy documents, including legislation, general family policies, population policies, and five-year development plans, of which 10 key documents were subjected to in-depth analysis. The findings indicate that Iran’s gender order has undergone three stages: “institutional consolidation” (1979–1989), “relative moderation” (1989–2005), and “intensified conservatism” (2005–2023). These stages are documented with reference to major political developments, including the end of the Iran–Iraq War, changes in government administrations, and the implementation of national development plans. The principal consequence has been the emergence of a profound gap between the “normative order” and women’s “lived realities” in higher education, employment, family law, and political participation. For example, although women constitute more than 60% of university students (Statistical Center of Iran, 2021), their economic participation rate has remained at approximately 16% (World Bank, 2022). In response to these structural constraints, Iranian women have developed diverse strategies of civic activism, ranging from organized legal campaigns to informal forms of action within the framework of the “politics of everyday life.” The article concludes that an accurate understanding of Iran’s gender order requires an integrated interpretation of the interactions among religion, politics, and social agency.</p> <p>این مقاله با رویکرد جامعه‌شناختی کیفی و با استفاده از تحلیل تماتیک و تحلیل تاریخی-نهادی، تحول نظم جنسیتی در ایران پس از انقلاب اسلامی (۱402-۱357) و پیامدهای اجتماعی آن برای زنان را بررسی می‌کند. پرسش اصلی، واکاوی نقش تعاملی نهاد دین و نهاد سیاست در شکل‌دهی به جایگاه حقوقی و اجتماعی زنان است. داده‌ها از دو منبع گردآوری شد: (الف) مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۲ نفر از زنان دارای موقعیت‌های سوژگی متفاوت (۹ مدیر نهادی و ۱۳ فعال مدنی و مستقل) که با نمونه‌گیری هدفمند و رویکرد تنوع محدود در میان زنان شهری و تحصیل‌کرده انتخاب شدند؛ (ب) مرور و تحلیل ۴۵ سند بالادستی (قوانین، سیاست‌های کلی خانواده، سیاست‌های جمعیتی و برنامه‌های پنج‌ساله توسعه) که از میان آن‌ها ۱۰ سند کلیدی به طور عمیق تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد نظم جنسیتی در ایران سه مرحله را تجربه کرده است: «تثبیت نهادی» (۱۳68-۱۳57)، «تعدیل نسبی» (۱۳۶۸-۱۳۸۴) و «تشدید محافظه‌کاری» (۱402-۱384) که بر اساس تحولات کلان سیاسی (پایان جنگ، تغییر دولت‌ها و برنامه‌های توسعه) مستند شده است. پیامد اصلی، ایجاد شکاف عمیق میان «نظم هنجاری» و «واقعیت زیسته» زنان در حوزه‌های آموزش عالی، اشتغال، حقوق خانواده و مشارکت سیاسی است. برای نمونه، با وجود آنکه زنان بیش از ۶۰ درصد دانشجویان را تشکیل می‌دهند (مرکز آمار ایران، ۱۴۰۰)، نرخ مشارکت اقتصادی آنان حدود ۱۶ درصد باقی مانده است (بانک جهانی، ۲۰۲۲). در برابر این محدودیت‌های ساختاری، زنان ایرانی راهبردهای متنوعی از کنشگری مدنی (از کمپین‌های حقوقی سازمان‌یافته تا اشکال غیررسمی کنش در چارچوب «سیاست‌های زیست روزمره») توسعه داده‌اند. مقاله نتیجه می‌گیرد که فهم دقیق نظم جنسیتی در ایران مستلزم خوانشی تلفیقی از تعامل دین، سیاست و عاملیت اجتماعی است.</p> https://journalspsich.com/index.php/journalspsich/article/download/562/613