مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران 5 تابستان 1405 1405 06 30 A Historical and Futures-Oriented Analysis of Iran–Afghanistan Water Disputes over the Helmand River: From the 1973 Treaty to the 2036 Horizon تحلیل تاریخی و آینده ‌پژوهانه مناقشات آبی ایران و افغانستان بر سر رود هیرمند: از معاهده ۱۳۵۱ تا افق ۱۴۱۵ 1 20 FA مسعود ملکی دانشجوی دکتری علوم سیاسی گرایش روابط بین الملل دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا، اصفهان، ایران حسین احمدی استادیار، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهرضا، اصفهان، ایران حمیدرضا جمالی استادیار، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شهرضا، اصفهان، ایران Journal Article 1405 01 17 <p>The dispute over the Helmand River, as one of the longest-standing and most complex transboundary water disputes in West Asia, has cast a shadow over relations between Iran and Afghanistan for more than a century. Employing a descriptive-analytical method and an interdisciplinary approach integrating political science and international law, this study draws on historical analysis, documentary analysis, and scenario-based futures studies to examine the origins, trajectories, and dynamics of Iran–Afghanistan water disputes from 1920 to 2021 and to explore their prospective development through the 2036 horizon. The findings indicate that the 1973 Helmand River Water Treaty, despite its relatively comprehensive technical provisions at the time of its conclusion, lacks sufficient effectiveness to guarantee Iran’s water rights under current conditions due to the destruction of water-measurement infrastructure at Dehrawud, ambiguity surrounding the concept of a “normal water year” in the context of climate change, the absence of a binding dispute-settlement mechanism, and its lack of conformity with the 1997 United Nations Convention on the Law of the Non-Navigational Uses of International Watercourses. Afghanistan’s extensive dam-development program, particularly the Kajaki, Kamal Khan, and Pashdan dams, can be analyzed within the theoretical framework of “hydro-hegemony,” given its disregard for the principles of equitable and reasonable utilization and the obligation not to cause significant harm, and constitutes a serious threat to Iran’s water and national security. Scenario analysis indicates that, among four plausible scenarios—sustainable cooperation, a security crisis, continuation of the status quo, and internationalization of the crisis—the security-crisis scenario is the most probable through the 2036 horizon, given the intensification of drought, the completion of Afghanistan’s dam projects, and the continuation of Kabul’s unilateral approach. Accordingly, the article proposes a five-pillar model for the sustainable management of the dispute, based on joint institutionalization, revision of the 1973 Treaty, development of mutually beneficial bilateral projects, transparent joint monitoring, and strengthening of enforcement mechanisms.</p> <p>مناقشه بر سر رود هیرمند، به‌عنوان یکی از دیرپاترین و پیچیده‌ترین مناقشات آبی منطقه غرب آسیا، بیش از یک قرن است که بر روابط ایران و افغانستان سایه افکنده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای (علوم سیاسی و حقوق بین‌الملل)، با بهره‌گیری از روش‌های تاریخی، تحلیل اسنادی و آینده‌پژوهی سناریومبنا، به بررسی ریشه‌ها، روندها و چشم‌انداز مناقشات آبی ایران و افغانستان طی سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۴۰۰ و ترسیم افق آن تا ۱۴۱۵ می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد معاهده آب هیرمند مصوب ۱۳۵۱، على‌رغم جامعیت فنی نسبی خود در زمان انعقاد، به دلیل تخریب زیرساخت سنجش آب در دهراود، ابهام مفهوم «سال نورمال آب» در پرتو تغییرات اقلیمی، فقدان سازوکار الزام‌آور حل اختلاف، و عدم انطباق با کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل متحد، کارآمدی لازم برای تضمین حقابه ایران در شرایط کنونی را ندارد. توسعه گسترده سدسازی افغانستان، به‌ویژه سدهای کجکی، کمال خان و پاشدان، با نادیده انگاشتن اصول بهره‌برداری منصفانه و معقول و تعهد به عدم ایجاد خسارت قابل توجه، در چارچوب نظریه «هژمونی آبی» قابل تحلیل است و تهدیدی جدی برای امنیت آبی و ملی ایران به شمار می‌رود. تحلیل سناریویی نشان می‌دهد از میان چهار سناریوی محتمل (همکاری پایدار، بحران امنیتی، تداوم وضع موجود، و بین‌المللی شدن بحران)، سناریوی بحران امنیتی، با توجه به تشدید خشکسالی، تکمیل سدسازی‌های افغانستان و تداوم رویکرد یکجانبه‌گرایانه کابل، محتمل‌ترین وضعیت تا افق ۱۴۱۵ خواهد بود. بر این اساس، مقاله مدلی پنج‌رکنی مبتنی بر نهادسازی مشترک، بازنگری معاهده ۱۳۵۱، تعریف پروژه‌های منفعت‌زای دوجانبه، پایش شفاف مشترک و تقویت سازوکارهای ضمانت اجرا را برای مدیریت پایدار این مناقشه پیشنهاد می‌کند.</p> https://journalspsich.com/index.php/journalspsich/article/download/565/617