مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران در دست انتشار 1405 10 01 Literature and Social Awakening in Iran and Turkestan: A Comparative Study of the Foundations of Intellectualism during the Constitutional Era and the Jadid Movement ادبیات و بیداری اجتماعی در ایران و ترکستان: مطالعه تطبیقی زمینه‌های شکل‌گیری روشنفکری در عصر مشروطه و جنبش جدیدی‌گری 1 24 FA محمدرضا اصلانی استاد، گروه ایران‌شناسی و افغان شناسی، دانشگاه شرق‌شناسی تاشکند، تاشکند، ازبکستان آیدین توردي‌یوا دانشیار، گروه ایران‌شناسی و افغان شناسی، دانشگاه شرق‌شناسی تاشکند، تاشکند، ازبکستان Journal Article 1405 03 23 <p>The late nineteenth and early twentieth centuries constituted a major period of intellectual, social, and cultural transformation in Iran and Turkestan. During this period, expanding contact with the modern world, political and colonial pressures, the weakness of traditional institutions, the development of modern education, and the rise of print culture created important conditions for the emergence of new intellectual movements. Using a descriptive-analytical and comparative approach, this study examines the historical, institutional, and intellectual foundations of intellectualism in Constitutional-era Iran and Jadid-era Turkestan, with particular emphasis on the role of literature in social awakening. The findings indicate that, in Iran, modernization initially emerged through state-led reforms, the expansion of modern education, and institutions such as Dar al-Fonun, and gradually developed into a discourse centered on constitutionalism, the rule of law, and the limitation of political authority. In Turkestan, by contrast, Russian domination and limited access to political power encouraged Jadid intellectuals to prioritize educational reform, the transformation of traditional schools, the establishment of new-method schools, the development of the press, and the reconstruction of cultural identity. Despite these different trajectories, education, journalism, language, and literature became major mechanisms for disseminating reformist ideas in both societies. Literary forms such as drama, travel writing, satire, didactic prose, and fiction played a central role in translating abstract concepts such as modernity, law, education, and identity into socially accessible forms. Overall, literature in both Iran and Turkestan functioned not merely as a reflection of social transformation, but as an active force in producing public awareness, criticizing existing structures, and shaping new forms of intellectual consciousness.</p> <p>اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم از دوره‌های مهم تحول فکری، اجتماعی و فرهنگی در ایران و ترکستان به شمار می‌آید. در این دوره، گسترش ارتباط با جهان جدید، فشارهای سیاسی و استعماری، ضعف ساختارهای سنتی، توسعه آموزش نوین و ظهور مطبوعات، زمینه‌های شکل‌گیری جریان‌های تازه روشنفکری را فراهم ساخت. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی، زمینه‌های تاریخی، نهادی و فکری پیدایش روشنفکری در ایران عصر مشروطه و ترکستان دوره جدیدی‌گری و نقش ادبیات در فرایند بیداری اجتماعی را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در ایران، روند نوسازی ابتدا از اصلاحات دولتی، توسعه آموزش جدید و تأسیس نهادهایی مانند دارالفنون آغاز شد و به تدریج به شکل‌گیری گفتمان قانون‌خواهی، تحدید قدرت سیاسی و مشروطیت انجامید. در مقابل، در ترکستان، به دلیل سلطه روسیه و محدودیت امکان اصلاح مستقیم ساختار سیاسی، روشنفکران جدیدی‌گرا آموزش، اصلاح مکتب‌خانه‌ها، تأسیس مدارس اصول جدید، توسعه مطبوعات و بازسازی هویت فرهنگی را در اولویت قرار دادند. مقایسه دو حوزه نشان می‌دهد که اگرچه نقطه آغاز و جهت تحول متفاوت بود، آموزش، مطبوعات، زبان و ادبیات در هر دو جامعه به ابزارهای اصلی انتقال اندیشه‌های اصلاحی تبدیل شدند. همچنین، قالب‌هایی چون نمایشنامه، سفرنامه، طنز، متون آموزشی و داستان در تبدیل مفاهیم انتزاعی تجدد، قانون، آموزش و هویت به تجربه‌ای ملموس برای مخاطبان نقش اساسی داشتند. در مجموع، ادبیات در هر دو قلمرو صرفاً بازتاب تحولات اجتماعی نبود، بلکه به عنوان نیرویی فعال در تولید آگاهی عمومی، نقد ساختارهای موجود و شکل‌دهی به ذهنیت روشنفکری جدید عمل کرد.</p> https://journalspsich.com/index.php/journalspsich/article/download/572/622