بررسی علل شکست برنامه پنجم توسعه از منظر اجراپژوهی در سیاستگذاری عمومی
کلمات کلیدی:
برنامه پنجم توسعه, اجراپژوهی, سیاستگذاری عمومی, اجرای سیاست, برنامهریزی توسعه, تحلیل مضمونچکیده
هدف پژوهش حاضر شناسایی و تبیین علل شکست برنامه پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران از منظر اجراپژوهی در سیاستگذاری عمومی بود. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش مطالعه موردی انجام شد. دادههای پژوهش از طریق بررسی اسناد و قوانین مرتبط با برنامه پنجم توسعه و انجام مصاحبههای نیمهساختاریافته با مدیران دولتی، سیاستگذاران اجرایی، کارشناسان، اعضای هیئت علمی دانشگاهها و فعالان اقتصادی گردآوری شد. مشارکتکنندگان با استفاده از روش نمونهگیری هدفمند و گلولهبرفی انتخاب شدند و مصاحبهها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع، با هجده نفر مصاحبه انجام شد. دادههای حاصل از مصاحبهها با استفاده از روش تحلیل مضمون ششمرحلهای براون و کلارک تحلیل شدند. پس از استخراج و بازبینی کدها، چهلونه مضمون فرعی در قالب شش مضمون اصلی سازماندهی شد. یافتهها نشان داد که شکست برنامه پنجم توسعه حاصل تعامل مجموعهای از عوامل ساختاری، نهادی، اقتصادی، زمانی و سیاسی بوده است. شرایط زمینهای داخلی و خارجی، از جمله تعارض میان دولت و مجلس، تعدد مراکز تصمیمگیری، تحریمهای بینالمللی، نوسانات درآمدهای نفتی و بیثباتی اقتصادی، ظرفیت اجرای برنامه را کاهش داده بودند. همچنین، ناهماهنگی میان افق پنجساله برنامه و دورههای سیاسی، ضعف آیندهنگری، عدم تطابق برنامه با بودجههای سنواتی، نبود سازوکار روشن تأمین مالی و نامشخصبودن متولی برخی احکام، موجب تضعیف پاسخگویی و هماهنگی اجرایی شد. تعدد و پراکندگی اهداف، جامعگرایی، آرمانگرایی، ابهام مفهومی و ضعف شاخصهای سنجشپذیر نیز فاصله میان اهداف برنامه و ظرفیتهای واقعی کشور را افزایش داد. افزون بر این، اختلافات نهادی و فقدان احساس مالکیت مشترک نسبت به برنامه، اراده و تعهد سیاسی لازم برای اجرای کامل آن را تضعیف کرد. بر این اساس، شکست برنامه پنجم را باید بیش از آنکه صرفاً ناشی از ضعف عملکرد مجریان دانست، نتیجه طراحی نامتناسب برنامه برای اجرا تلقی کرد. اصلاح نظام برنامهریزی توسعه مستلزم محدودکردن اهداف، تعیین اولویتهای روشن، پیوند الزامآور برنامه و بودجه، تعیین متولی مشخص، پیشبینی سناریوهای جایگزین و ایجاد اجماع سیاسی پیش از تصویب برنامه است.
دانلودها
مراجع
Abedi Jafari, H., Taslimi, M. S., Faghihi, A., & Sheikhzadeh, M. (2011). Thematic Analysis and Thematic Networks: A Simple and Efficient Method for Explaining Patterns in Qualitative Data. Strategic Management Thought(2).
Barrett, S. M., & Fudge, C. (1981). Policy, Bargaining and Structure in Implementation Theory. Policy and Politics, 12, 3.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101.
Brynard, P. (2005). Policy implementation: Lessons for service delivery. 27th AAPAM Annual Round Table Conference, Livingstone, Zambia.
Denhardt, R. B. (2003). Theories of Public Organizations (2nd ed.). Saffar Publications.
Eshterian, K., Keshvardoust, S., Asadi Kesheh, A. A., & Panahi, M. A. (2017). Implementation Research: Challenges of Public Policy Implementation in Iran. Policy-Maker Publications.
Hogwood, B. W., & Gunn, L. A. (1984). Policy Analysis for the Real World. Oxford University Press.
Jahangard, E., & Varmaziar, H. (2012). A Collection of Studies on the Desired Planning Model for Iran: A Comparative Study of Iran's Planning Systems During Development Plans Before and After the Islamic Revolution.
Mazmanian, D. A., & Sabatier, P. A. (1983). Implementation and Public Policy. Scott, Foresman.
Pressman, J. L., & Wildavsky, A. (1973). Implementation: How Great Expectations in Washington Are Dashed in Oakland; or, Why It's Amazing that Federal Programs Work at All. University of California Press.
Pressman, J. L., & Wildavsky, A. (1983). Implementation. University of California Press.
Pülzl, H., & Treib, O. (2007). Implementing Public Policy. In F. Fischer, G. J. Miller, & M. S. Sidney (Eds.), Handbook of Public Policy Analysis (pp. 89-103). University of California Press.
Sabatier, P. A. (1986). Top-Down and Bottom-Up Models of Policy Implementation: A Critical Analysis and Suggested Synthesis. Journal of Public Policy, 6, 21-48.
Van Meter, D. S., & Van Horn, C. E. (1975). The Policy Implementation Process: A Conceptual Framework. Administration & society, 6.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Reza Khani (Author); Mohammad Khezri (Corresponding Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.