واکاوی مناسبات قدرت و فرهنگ عامه در عصر صفوی؛ مطالعه موردی کارناوالهای نوروزی
کلمات کلیدی:
عصر صفوی, نوروز, فرهنگ عامه, مناسبات قدرت, کارناوال, آیینهای شهری, تشیع صفویچکیده
این مقاله به واکاوی مناسبات قدرت و فرهنگ عامه در عصر صفوی با تمرکز بر کارناوالهای نوروزی میپردازد و میکوشد نشان دهد که نوروز در این دوره صرفاً یک جشن تقویمی، خانوادگی یا بازماندهای از سنتهای کهن ایرانی نبود، بلکه به صحنهای اجتماعی، آیینی و سیاسی برای بازنمایی، مذاکره و بازتولید قدرت تبدیل شد. دولت صفوی با تکیه بر ترکیب سلطنت ایرانی، تشیع رسمی، آیینهای درباری و سازماندهی فضاهای شهری، از نوروز بهعنوان فرصتی برای نمایش شکوه سلطنت، تجدید وفاداری سیاسی، ساماندهی سلسلهمراتب اجتماعی و پیوند دادن هویت ایرانی با مشروعیت شیعی بهره گرفت. در مقابل، فرهنگ عامه نیز در این فرایند نقشی منفعل نداشت؛ مردم، اصناف، بازار، محلهها، موسیقیدانان، گروههای نمایشی و خانوادهها از طریق حضور در آیینهای نوروزی، دیدوبازدید، پوشیدن لباس نو، هدیهدهی، مصرف آیینی، شادی جمعی و مشارکت در فضای عمومی، به این جشن معنا و حیات اجتماعی میبخشیدند. یافتههای مقاله نشان میدهد که کارناوالهای نوروزی نوعی تعلیق موقت و کنترلشده نظم روزمره ایجاد میکردند؛ تعلیقی که امکان تجربه شادی، اختلاط اجتماعی، نمایش بدن، صدا، حرکت و مشارکت عمومی را فراهم میساخت، بیآنکه الزاماً به نفی کامل نظم سیاسی منجر شود. از این منظر، نوروز صفوی را باید میدانی چندلایه دانست که در آن قدرت سلطنتی، دین رسمی، فرهنگ ایرانی و زندگی روزمره مردم با یکدیگر تلاقی مییافتند. نتیجه مقاله بیانگر آن است که قدرت در عصر صفوی تنها از مسیر نهاد، فرمان و اجبار اعمال نمیشد، بلکه از طریق آیین، جشن، فضا، بدن، موسیقی، هدیه و حافظه جمعی نیز بازتولید میگردید.
دانلودها
مراجع
Afushta'i Natanzi, M. i. H. A. (1994). The Selection of Reports on the Virtuous. Scientific and Cultural Publications.
Aghajari, H. (2001). The Interaction of Religion and State in Safavid Iran. Center for the Reexamination of Islam and Iran.
Babaie, S., Babayan, K., Baghdiantz-McCabe, I., & Farhad, M. (2004). Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran. I.B. Tauris.
Chardin, J. (1988). Travels in Persia, 1673-1677. Dover Publications.
Della Valle, P. (1892). The Travels of Pietro Della Valle in India. Hakluyt Society.
Falsafi, N. (1968). The Life of Shah Abbas I. University of Tehran Press.
Jafarian, R. (2000). Religion and Politics in the Safavid Period. Ansariyan Publications.
Kaempfer, E., Floor, W., & Javadi, H. (1987). Kaempfer's Persia: Extracts from the Amoenitates Exoticae. Franz Steiner Verlag.
Matthee, R. (2005). The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900. Princeton University Press.
Mirahmadi, M. (2023). Religion and State in the Safavid Era. Gostareh Press.
Miri, V., & Pirmoradian, M. (2019). A Historical Analysis of the Synchronization of the Nowruz and Ghadir Festivals in the Safavid Era. The Discourse of History, 13(30), 49-69.
Olearius, A. (1669). The Voyages and Travels of the Ambassadors Sent by Frederick Duke of Holstein to the Great Duke of Muscovy, and the King of Persia. John Starkey and Thomas Basset.
Parsaeirad, A., Soltan-Ahmadi, B., & Parsaeirad, A. (2020). Explaining Musical Life in the Safavid Era Based on Texts and European Travelers' Travelogues. Art and Civilization of the Orient.
Qumi, Q. A. i. S. a.-D. H. (1980). Summary of Histories. University of Tehran Press.
Ranjbar, M. A., & Mousavi, M. S. (2019). Iranian Customs and Traditions in the Safavid Era from Jean Chardin's Perspective. The Discourse of History, 13(30).
Ravandi, M. (1961). The Social History of Iran. Amir Kabir Publishing House.
Rumlu, H. B. (2005). The Best of Histories. Asatir Publications.
Savory, R. M. (1980). Iran under the Safavids. Cambridge University Press.
Sepehri, S. (2017). The Nowruz Ritual in the Safavid Period. Center for the Great Islamic Encyclopaedia. https://www.cgie.org.ir/fa/news/156039/
Shahbazi, A. S. (2000). NOWRUZ ii. In the Islamic Period. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/nowruz-ii/
Tavernier, J.-B. (1889). Travels in India. Macmillan.
Turkmen, I. B. M. (1971). The World-Adorning History of Abbas. Amir Kabir Publishing House.
Turkmen, I. B. M. (1978). History of Shah Abbas the Great: The World-Adorning History of Abbas. Westview Press.
Zarneshan, Z., & Jafari, M. (2012). Nowruziyeh and Nowruziyeh Writing in the Safavid Era. Historical Researches, 3(2), 65-88.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Fatemeh Ghalavand (Corresponding Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.