بررسی مفهوم عدالت در اندرزنامههای سیاسی عصر قاجار
کلمات کلیدی:
عدالت, اندرزنامههای سیاسی, عصر قاجار, عدالت سلطانی, قانونگرایی, مشروطیت, اندیشه سیاسی ایرانچکیده
عدالت یکی از مفاهیم محوری در سنت اندیشه سیاسی ایران است که همواره با مشروعیت حکومت، اخلاق زمامداری، حمایت از مردم، امنیت عمومی و آبادانی کشور پیوند داشته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مفهوم عدالت در اندرزنامههای سیاسی عصر قاجار و تبیین تحول آن از الگوی عدالت سلطانی به برداشت قانونی و نهادی انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و دادهها از طریق مطالعه کتابخانهای و تحلیل مفهومی اندرزنامهها، رسائل اصلاحی، آثار انتقادی و گزارشهای تاریخی این دوره گردآوری شدهاند. یافتهها نشان میدهند که در اندرزنامههای سنتی، عدالت عمدتاً به فضایل فردی پادشاه، از جمله خردمندی، اعتدال، رعیتپروری، دادخواهی، پرهیز از ظلم و نظارت بر کارگزاران وابسته بود. در این الگو، شاه عادل سرچشمه نظم سیاسی تلقی میشد و تحقق عدالت بیش از آنکه به نهادهای پایدار وابسته باشد، به اراده و منش اخلاقی فرمانروا بستگی داشت. با تشدید بحرانهای اداری، مالی، قضایی و اجتماعی و افزایش آشنایی نخبگان ایرانی با اندیشههای جدید، این برداشت بهتدریج دگرگون شد. در آثار اصلاحطلبان متأخر، عدالت با قانونگرایی، شایستهسالاری، اصلاح نظام مالیاتی، مبارزه با فساد، استقلال نسبی دستگاه قضایی، پاسخگویی حکومت، مشورت سیاسی و حقوق عمومی پیوند یافت. همچنین، جایگاه مردم از رعیتِ نیازمند حمایت به ملتِ برخوردار از حق تغییر کرد. نتایج پژوهش نشان میدهد که اندرزنامههای سیاسی عصر قاجار حلقه واسط میان سنت ایرانشهری ـ اسلامیِ پادشاه عادل و اندیشه جدید حکومت قانونمند بودند. عدالت در این متون، ضمن حفظ بنیانهای اخلاقی و دینی خود، از فضیلتی شخصی به اصلی سیاسی، حقوقی و نهادی تحول یافت و زمینه مفهومی پیدایش مشروطهخواهی، تحدید قدرت و مطالبه حکومت پاسخگو را فراهم ساخت.
دانلودها
مراجع
Adamiyat, F. (1961). The Idea of Freedom and the Prelude to the Iranian Constitutional Movement.
Adamiyat, F. (1969). Amir Kabir and Iran (3rd ed.).
Adamiyat, F. (1972). The Idea of Progress and the Rule of Law: The Sepahsalar Era.
Adamiyat, F. (1986). The Political and Social Thought of Talebof.
Adamiyat, F., & Nateq, H. (1977). Social, Political, and Economic Ideas in Unpublished Works of the Qajar Period.
Ajoudani, M. (1997). Iranian Constitutionalism. Fasl-e Ketab.
Amanat, A. (1997). Pivot of the Universe: Nasir al-Din Shah Qajar and the Iranian Monarchy, 1831-1896. University of California Press.
Arjomand, S. A. (1988). The Turban for the Crown: The Islamic Revolution in Iran. Oxford University Press.
Bakhash, S. (1978). Iran: Monarchy, Bureaucracy, and Reform under the Qajars, 1858-1896. Ithaca Press.
Dawlatabadi, Y. (1957). The Life of Yahya.
Floor, W. (1983). Changes and Developments in the Judicial System of Qajar Persia, 1800-1925. In C. E. Bosworth & C. Hillenbrand (Eds.), Qajar Iran: Political, Social and Cultural Change, 1800-1925 (pp. 113-147). Edinburgh University Press.
Hairi, A.-H. (1977). Shi'ism and Constitutionalism in Iran: A Study of the Role Played by the Persian Residents of Iraq in Iranian Politics. Brill.
Kasravi, A. (1940). The History of the Iranian Constitutional Revolution.
Lambton, A. K. S. (1987). Qajar Persia: Eleven Studies. I.B. Tauris.
Majd al-Molk Sinaki, M. K. (1977). The Majdiyya Treatise.
Malkom Khan, M. (1962). The Hidden Booklet, or the Book of Reforms.
Maraghe'i, Z. a.-A. (1895). The Travel Diary of Ebrahim Beg.
Mostashar al-Dowleh, M. Y. K. (1907). One Word.
Naini, M. H. (1909). The Admonition and Refinement of the Community.
Nazem al-Islam Kermani, M. (1947). The History of the Awakening of the Iranians.
Talebof Tabrizi, A. a.-R. (1894). The Book of Ahmad, or the Talebi Ship.
Talebof Tabrizi, A. a.-R. (1905). The Pathways of the Virtuous.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Zahra Ghalavand (Corresponding Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.