نقش و جایگاه روحانیت در ساختار سیاسی و حقوقی جمهوری اسلامی ایران
کلمات کلیدی:
روحانیت, ساختار سیاسی, ساختار حقوقی, ولایت فقیه, جمهوری اسلامی ایرانچکیده
روحانیت شیعه در تاریخ معاصر ایران، علاوه بر ایفای نقشهای دینی، آموزشی و اجتماعی، یکی از نیروهای اثرگذار بر تحولات سیاسی بوده است. با پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار جمهوری اسلامی ایران، بخشی از اقتدار تاریخی و فقهی روحانیت از سطح اجتماعی و غیررسمی به سطح حقوقی و نهادی انتقال یافت و فقاهت در برخی از مهمترین نهادهای ساختار سیاسی کشور جایگاهی اساسی پیدا کرد. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش و جایگاه روحانیت در ساختار سیاسی و حقوقی جمهوری اسلامی ایران و با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعات کتابخانهای انجام شده است. یافتهها نشان میدهد که برای تحلیل دقیق این جایگاه باید میان روحانیت بهعنوان یک نهاد اجتماعی ـ دینی، فقاهت بهعنوان صلاحیت علمی و شرعی، و تصدی مناصب سیاسی بهعنوان مسئولیت عمومی تمایز قائل شد. در ساختار حقوقی جمهوری اسلامی، صلاحیت فقهی بهویژه در نهاد رهبری، مجلس خبرگان رهبری و فقهای شورای نگهبان اهمیت بنیادین دارد؛ در حالی که بسیاری از مناصب انتخابی، اجرایی و اداری از لحاظ قانونی مشروط به روحانی بودن نیستند. همچنین، حضور روحانیت در ساختار سیاسی علاوه بر ظرفیتهایی همچون تقویت پیوند میان نظام حقوقی و موازین اسلامی، هدایت هنجاری، توسعه فقه حکومتی و نظارت شرعی، با چالشهایی نظیر ضرورت حفظ استقلال حوزههای علمیه، پاسخگویی صاحبان مناصب عمومی، تفکیک تخصص فقهی از تخصص اجرایی، تغییرات نسلی و اجتماعی و تأثیر عملکرد سیاسی بر سرمایه اجتماعی روحانیت مواجه است. در مجموع، جایگاه روحانیت در جمهوری اسلامی را نمیتوان صرفاً در قالب حاکمیت صنفی روحانیان تحلیل کرد؛ بلکه این جایگاه حاصل نهادینهشدن فقاهت در بخشهایی مشخص از ساختار حقوق اساسی، در کنار استمرار نقش اجتماعی و دینی روحانیت است. تداوم کارآمد این جایگاه نیازمند تنظیم متوازن رابطه میان مرجعیت دینی، اقتدار قانونی، تخصص، مسئولیتپذیری و مشارکت عمومی است.
دانلودها
مراجع
Algar, H. (1986). Religion and State in Iran: 1785-1906. University of California Press.
Arjomand, S. A. (1984). From Nationalism to Revolutionary Islam. Macmillan Press LTD.
Darabi, A. (2020). Political Currentology in Iran. Institute for Islamic Culture and Thought.
Fakhrzare, S. H. (2013). Social-Political Currentology of the Clergy. Quarterly Journal of Islam and Social Studies, 1(1), 7-34.
Farati, A. (2014). The Clergy and Modernity: With Emphasis on the Intellectual-Political Currents of the Qom Seminary. Research Center for Political Sciences and Thought.
Farati, A. (2019). The Interaction of the Clergy with the Islamic System: Explanations and Models. Publishing Organization of the Institute for Islamic Culture and Thought.
Firahi, D. (2013). Jurisprudence and Politics in Contemporary Iran: Political Jurisprudence and Constitutional Jurisprudence. Ney Publishing.
Ghoochani, M. (2023). The Crisis of the Islamic Bourgeoisie. Sarai Publishing.
Jafarian, R. (2008). Religious-Political Currents and Organizations in Iran: From the Accession of Mohammad Reza Shah to the Victory of the Revolution. Khaneh Ketab.
Mozaffari, A. (2008). Relations between the Clergy and the State in Contemporary Iran: A Political-Sociological Approach. Daftar-e Nashr-e Maaref.
Sindawi, K. (2007). Hawza Instruction and Its Role in Shaping Modern Identity: The Hawzas of al-Najaf and Qum as a Case Study. Middle Eastern Studies, 43(6), 831-856. https://doi.org/10.1080/00263200701607410
Tabatabaeifar, M. (2022). The Qom Seminary and the Political. Islamic Revolution Documents Center.
Taghavi, S. M. N. (2012). Religion and Democratic Foundations. Publishing Organization of the Institute for Islamic Culture and Thought.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Ali Attar Tabrizi (Author); Seyyed Mohammad Naser Taghavi; Behroz Rashidi , Abdol-Hossein Allah Karam (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.