نگاه ایرانیان به روسها و انگلیسیها پیش از قرن نوزدهم؛ از بدگمانی تا تحسین
کلمات کلیدی:
ایران پیشاقاجاری, روسیه, انگلستان, صفویه, خلیج فارس, قفقاز, روابط خارجی ایران, ذهنیت تاریخیچکیده
این مقاله به بررسی نگاه ایرانیان به روسها و انگلیسیها پیش از قرن نوزدهم میپردازد و نشان میدهد که این نگاه نه کاملاً خصمانه بود و نه صرفاً تحسینآمیز، بلکه در طیفی میان بدگمانی، احتیاط، مصلحتسنجی، کنجکاوی و تحسین شکل میگرفت. پیش از آنکه جنگهای ایران و روس، قراردادهای تحمیلی و رقابت استعماری روسیه و انگلستان در قرن نوزدهم ذهنیت ایرانیان را دگرگون کند، تجربه ایرانیان از این دو قدرت بیشتر از راه تجارت، دیپلماسی، تماسهای مرزی، حضور دریایی، مبادله کالا، مأموریتهای مذهبی و روابط درباری شکل گرفته بود. روسها عمدتاً از مسیر شمال، قفقاز، دریای خزر و تجارت زمینی در ذهن ایرانیان ظاهر شدند و بهتدریج با مفاهیمی چون قدرت نظامی، تهدید مرزی و گسترش سرزمینی پیوند خوردند. در مقابل، انگلیسیها بیشتر از راه خلیج فارس، کشتیرانی، کمپانی هند شرقی، تجارت دریایی و رقابت با پرتغالیها شناخته شدند و تصویر آنان با مهارت بازرگانی، توان فنی، قدرت دریایی و نفوذ اقتصادی همراه بود. یافتههای مقاله نشان میدهد که بدگمانی ایرانیان نسبت به این دو قدرت از تفاوت دینی، فاصله فرهنگی، نگرانی سیاسی، رقابت تجاری و آگاهی از توان نظامی و اقتصادی آنان سرچشمه میگرفت. با این حال، همین تواناییها زمینه تحسین و توجه گزینشی ایرانیان را نیز فراهم میکرد. ایرانیان در عین بیاعتمادی به نیت بیگانگان، از قدرت دریایی انگلیسیها، سازمان نظامی روسها، کالاهای اروپایی، روشهای تجاری و مهارتهای دیپلماتیک آنان آگاه بودند. مقاله نتیجه میگیرد که دوره پیش از قرن نوزدهم مرحله شکلگیری ذهنیت دوگانه ایرانیان نسبت به روسها و انگلیسیها بود؛ ذهنیتی که بعدها در قرن نوزدهم به یکی از محورهای مهم اندیشه سیاسی و تاریخی ایران تبدیل شد.
دانلودها
مراجع
Amiri, H. (2001). Foreign Trade in the Safavid Period. History of Foreign Relations Quarterly, 2(7-8).
Arab-Hashemi, S. a.-S. (2004). The Role of Armenians in Safavid Foreign Trade. In M.-A. Sadeqi (Ed.), Iran in the Scope of Safavid History. Sotudeh.
Atkin, M. (1980). Russia and Iran, 1780-1828. University of Minnesota Press.
Falsafi, N. (1966). The Life of Shah Abbas I. University of Tehran Press.
Ferrier, R. W. (1985). Anglo-Iranian Relations i. Safavid to Zand Periods. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/anglo-iranian-relations-i/
Floor, W. (2006). The Persian Gulf: A Political and Economic History of Five Port Cities, 1500-1730. Mage Publishers.
Hessam Moezzi, N. (1987). History of Iran's Political Relations with the World. Elm.
Houshang Mahdavi, A. (1990). History of Iran's Foreign Relations from the Beginning of the Safavid Period to the End of the Second World War. Amir Kabir.
Jamalzadeh, M. A. (2005). History of Relations between Russia and Iran. Sokhan.
Jenkinson, A. (1886). Early Voyages and Travels to Russia and Persia by Anthony Jenkinson and Other Englishmen. Hakluyt Society.
Kajbaf, A.-A., Dehqan-Nezhad, M., & Cheraghchi, Q. (2018). Examining the Dimensions of Developments in Iran-Russia Relations during the Safavid Period. Historical Researches of the University of Isfahan, 10(1), 1-18.
Mahmoud, M. (1949). History of Political Relations between Iran and England in the Nineteenth Century. Eqbal.
Matthee, R. (1994). Anti-Ottoman Politics and Transit Rights: The Seventeenth-Century Trade in Silk between Safavid Iran and Muscovy. Cahiers du Monde Russe, 35(4), 739-761. https://doi.org/10.3406/cmr.1994.2405
Matthee, R. (1998). Europe, Persian Image of. Encyclopaedia Iranica. https://www.iranicaonline.org/articles/europe-persian-image-of/
Matthee, R. P. (1999). The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600-1730. Cambridge University Press.
Monshi, E. B. (1978). History of Shah Abbas the Great: Tarikh-e Alam-ara-ye Abbasi. Westview Press.
Nava'i, A. (1991). Iran and the World from the Mongols to the Qajars. Homa Publishing Institute.
Nava'i, A. (1993). Political Relations between Iran and Europe in the Safavid Era. Wisman.
Nava'i, A. (1998). Political and Economic Relations of Iran in the Safavid Period. SAMT.
Ranjbar, M. A., Tavakolian, A., & Mousavi, A. (2012). Iran-Russia Commercial Relations in the Second Period of Safavid Rule, 996-1135 AH / 1588-1723 CE. History of Foreign Relations Quarterly, 13(51), 57-78. https://doi.org/20.1001.1.17352010.1391.13.51.3.1
Shabani, R. (1986). Social History of Iran in the Afsharid Era.
Sotudeh, M. (2004). Documents of the Carmelite Fathers Remaining from the Age of Shah Abbas. Written Heritage Research Institute.
Taheri, A. (1975). History of Commercial and Political Relations between England and Iran: From the Rule of the Mongols to the End of the Qajar Period. Society for National Heritage.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 زهرا قلاوند (نویسنده مسئول)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.