مراسم اربعین و نقش آن در نفوذ منطقهای سیاسی–فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و ژئوپلیتیک تشیع: مطالعه موردی عراق
کلمات کلیدی:
اربعین, ژئوپلیتیک تشیع, نفوذ سیاسی–فرهنگی, قدرت نرم, کارکردگرایی ساختاری, سازهانگاری هنجاریچکیده
راهپیمایی اربعین در دو دهه اخیر از یک مناسک مذهبی و زیارتی به پدیدهای چندبعدی با آثار اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و ژئوپلیتیکی در غرب آسیا تبدیل شده است. پژوهش حاضر با تمرکز بر عراق، نقش مراسم اربعین را در تقویت نفوذ منطقهای سیاسی–فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بازتولید ژئوپلیتیک تشیع بررسی میکند. مسئله اصلی پژوهش آن است که چگونه یک آیین مذهبی مردمی میتواند بدون فروکاستن به ابزار مستقیم سیاست خارجی، زمینه شکلگیری قدرت نرم، شبکههای فراملی و نفوذ فرهنگی را فراهم سازد. پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل اسنادی انجام شده و برای تبیین موضوع از تلفیق مفاهیم کارکردگرایی ساختاری، کارکردهای آشکار و نهان، سرمایه نمادین، قدرت نرم و سازهانگاری بهره گرفته است. یافتهها نشان میدهد که اربعین از طریق تقویت هویت جمعی شیعی، گسترش تعاملات مردمی، ایجاد شبکههای موکبی و داوطلبانه، تولید سرمایه اجتماعی و نمادین، توسعه دیپلماسی عمومی غیررسمی و افزایش ارتباط نهادی میان ایران و عراق، ظرفیت نفوذ فرهنگی و منطقهای ایران را تقویت میکند. همچنین، حضور گسترده و فراملی زائران موجب بازنمایی قدرت اجتماعی تشیع و شکلگیری نوعی ژئوپلیتیک همبستگی میشود که بر اشتراکات مذهبی، حافظه عاشورا و شبکههای ارتباطی فرامرزی استوار است. با این حال، این فرایند با محدودیتهایی همچون ناسیونالیسم عراقی، حساسیت نسبت به حاکمیت ملی، تنوع جریانهای درونشیعی، رقابت بازیگران منطقهای و خطر سیاسیشدن بیش از حد مناسک مواجه است. نتایج نشان میدهد که پایداری ظرفیت ژئوپلیتیکی اربعین برای ایران مستلزم اتخاذ رویکردی تسهیلگر، احترام به نقش محوری جامعه و نهادهای عراقی، تقویت روابط مردممحور و پرهیز از رویکردهای انحصارگرایانه و مداخلهجویانه است.
دانلودها
مراجع
Abedini, M., Ziaeinia, S., & Hesarki, A. (2022). A Civilizational Analysis of the Arbaeen Movement. Civilizational Studies Quarterly, 8(1), 20-35.
Ahmadi, H. (2010). The Shiite World and Regional Geopolitics. University of Tehran Press.
Al-Tamimi, A. (2021). Arbaeen in Iran–Iraq Relations. Middle East Policy Brief, 33(4), 56-72.
Bourdieu, P. (1991). Language and Symbolic Power. Harvard University Press.
Collins, R. (2004). Interaction Ritual Chains. Princeton University Press.
Dehghani Firouzabadi, J. (2019). Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran. SAMT.
Durkheim, É. (1912). The Elementary Forms of the Religious Life. George Allen & Unwin.
Eslami, M., Bazrafshan, M., & Sedaghat, M. (2021). Shia Geopolitics or Religious Tourism? In The Geopolitics of Iran (pp. 363-385). Springer.
Finnemore, M., & Sikkink, K. (1998). International Norm Dynamics and Political Change. International Organization, 52(4), 887-917.
Hani-Zadeh, M. (2020). Arbaeen and Iran’s Influence. Iranian Studies Review, 12(2), 89-105.
Hashemi, S. (2016). Iran's Influence in Post-Saddam Iraq. Foreign Relations, 8(2), 89-110.
Hokayem, E. (2018). Iran’s Axis of Resistance. International Affairs, 94(5), 1043-1060.
Hosseinizadeh, M. (2018). Iran's Cultural Diplomacy and the Role of Arbaeen. International Studies Quarterly, 10(1), 39-56.
Iran’s Cultural Influence in Iraq. (2020). Journal of Shiite Studies, 15(1), 23-45.
Merton, R. K. (1957). Manifest and Latent Functions. In Social Theory and Social Structure. Free Press.
Merton, R. K. (1968). Social Theory and Social Structure. Elmi.
Moeinipour, M. (2017). The Role of Arbaeen in Regional Security-Building. Security Studies Quarterly, 5(3), 53-70.
Mousavi, S., & Bayat, A. (2017). The Role of Arbaeen in Social Solidarity. Middle East Studies, 12(3), 45-62.
Nasr, V. (2006). The Shia Revival. Ney.
Nikjoo, A. (2020). From Attachment to a Sacred Figure to Loyalty to a Sacred Route…. Religions, 11(3), 145.
Nye, J. S. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs.
Parsons, T. (1951). The Social System. Free Press.
Pouyafar, M. (2021). Arbaeen 1400 Field Report.
Rahimi, B. (2019). Soft Power of Arbaeen. Middle Eastern Studies, 45(3).
Rahmani Vasokolaei, M. (2015). Arbaeen and the Geopolitics of Shiism. Political Studies, 10(4), 33-55.
Rezaei, M. (2020). The Role of Arbaeen in Shiite Identity Formation. Middle East Studies Quarterly, 15(2), 30-48.
Taha, A. (2023). Sovereignty and Nationalism in Contemporary Iraq…. International Journal of Middle East Studies (IJMES), 55(2), 369-376.
Wendt, A. (1998). Constructivism in International Relations. Khorsandi.
Wendt, A. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge University Press.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Vahid Ramezaninejad (Author); Majid Golparvar (Corresponding Author); Mehdi Hassani Bagheri (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.